Şeker nasıl bırakılır? Kendini zorlamadan 4 aşamada şekeri azaltmak
Şekeri bırakmak için yasak listesi değil, aşama aşama bir yol: önce kaynakları bul, sonra içecekleri değiştir, öğünleri düzenle ve kriz anlarını planla. Hesaplayıcıyla birlikte.
"Yarından itibaren şeker yok" kararı çoğu zaman üçüncü gün akşamı bir paket bisküviyle biter. Bunun sebebi irade eksikliği değil, planın fazla sert olması. Şekeri bırakmak bir günlük bir karar değil, birkaç haftaya yayılan bir alışkanlık değişikliği. Bu rehberde bunu dört aşamaya böldük. Her aşamaya ancak bir önceki rahat geldiğinde geç.
Önce: neyi bırakıyoruz?
Burada "şeker" derken eklenmiş şekeri kastediyoruz: çaya ve kahveye attığın şeker, kola ve kutu meyve suyu gibi içeceklerdeki şeker, bisküvi, çikolata, gofret, hazır tatlılar, hatta ketçap ve meyveli yoğurt gibi ürünlere üretimde eklenen şeker. Bal, pekmez ve şuruplar da yiyeceğe eklendiğinde bu gruba girer.
Bütün meyvenin, sütün ve sade yoğurdun kendi doğal şekeri bu gruba dahil değil. Yani şekeri bırakmak, meyveyi bırakmak demek değil.
Dünya Sağlık Örgütü, bu tür serbest şekerin günlük enerjinin yüzde 10'undan az olmasını, mümkünse yüzde 5'in altına inmesini öneriyor (DSÖ, 2015). Ortalama bir yetişkin için yüzde 5, yaklaşık 25 gram, yani altı çay kaşığı kadar ediyor.
1. aşama: Şekerin nereden geldiğini bul (1. hafta)
Bu hafta hiçbir şeyi bırakmıyorsun, sadece bakıyorsun. Çoğu kişi için en büyük kaynak tatlılar değil, içecekler ve "sağlıklı" sanılan paketli ürünler oluyor.
- Sık aldığın beş ürünün etiketine bak. İçindekiler listesinde şeker, glikoz şurubu, fruktoz, nişasta bazlı şeker, dekstroz, maltoz, bal, pekmez gibi adları ara.
- Günde kaç bardak çay içtiğini ve her birine kaç şeker attığını say. Günde altı bardak, bardak başı iki küp şeker, farkında olmadan çok büyük bir miktar ediyor.
- Tatlı isteğinin en çok hangi saatte geldiğini not et.
Kendi gününü görmek için aşağıdaki hesaplayıcıyı kullanabilirsin:
2. aşama: İçeceklerden başla (2. hafta)
Şekerli içecekler, şekeri azaltmanın en kolay ve en etkili başlangıç noktası. Çünkü sıvıdaki şeker tok tutmuyor ve fark edilmeden çok miktarda içilebiliyor.
- Çay ve kahve: Bardak başına iki şeker atıyorsan bu hafta bire in. Birkaç gün sonra yarıma. Damak, düşündüğünden hızlı alışıyor.
- Kola ve gazlı içecekler: Günde bir kutu içiyorsan önce bunu maden suyuna, limonlu soğuk suya ya da şekersiz soğuk çaya çevir.
- Kutu meyve suyu: Yerine bütün meyve ye. Suyu çok seviyorsan küçük bir bardağı suyla karıştır.
Bu aşamada başka hiçbir şeyi değiştirmesen bile günlük şekerinin ciddi bir kısmı gidebilir.
3. aşama: Öğünlerini düzenle (3. hafta)
Tatlı isteğinin önemli bir kısmı aslında açlık. Kahvaltıyı atlayıp öğlen aceleyle bir şey yiyen, akşama kadar aç kalan kişi, ikindi ve gece saatlerinde tatlıya daha çok yöneliyor.
- Kahvaltıya protein ekle: yumurta, peynir, sade yoğurt, zeytin, ceviz. Börek, poğaça ya da reçelli ekmekle başlayan gün, öğleden önce daha çok tatlı isteyebilir.
- Öğün atlama: Aradaki sürenin çok uzun olmasına izin verme. Gerekirse ikindi için meyve ve bir avuç fındık gibi planlı bir ara öğün koy.
- Tabağına lif ekle: Sebze, baklagil ve tam tahıl daha uzun tok tutar.
4. aşama: Kriz anlarını planla (4. hafta ve sonrası)
Artık kaynakları azalttın, öğünlerin düzenli. Geriye en zor kısım kalıyor: alışkanlıkla gelen anlar. Dizi izlerken çikolata, ikindi çayının yanında kurabiye, yemekten sonra tatlı.
- "Eğer-o zaman" planı yaz. "Eğer akşam yemekten sonra tatlı istersem, bir bitki çayı yapıp on dakika beklerim." Önceden verilmiş küçük kararlar, o anki iradeden daha iyi işliyor.
- On dakika bekle. Tatlı isteği dalga gibi gelir, zirve yapar ve çoğu zaman birkaç dakika içinde söner. Bu sürede su iç, kısa bir yürüyüş yap ya da dişlerini fırçala.
- Göz önünden kaldır. Tatlılar tezgâhta, masa çekmecesinde ya da arabada duruyorsa, her gün bir irade sınavı veriyorsun demektir.
- Hazır alternatifin olsun. Yıkanmış meyve, sade yoğurt, birkaç hurma ve ceviz, küçük bir kare bitter çikolata.
Kriz anı için daha fazla fikir tatlı krizi rehberinde var.
Bir anda mı, yavaş yavaş mı?
Bu rehber yavaş yavaş azaltmayı anlatıyor, çünkü çoğu kişi için daha sürdürülebilir. Ama şekeri bir anda bırakmak da bazı kişilere daha kolay geliyor: "biraz" yemek yerine "hiç" demek onlar için daha net. İki yolun da artısı var:
| Bir anda bırakmak | Yavaş yavaş azaltmak | |
|---|---|---|
| İlk günler | Daha zor | Daha hafif |
| Toplam süre | Daha kısa | Biraz daha uzun |
| Kimler için uygun | Net kuralları sevenler | Esneklik isteyenler |
Bir anda bırakmayı seçersen işine yarayacak, her gün tek bir adımı olan 7 günlük şeker detoksu planı hazırladık.
İlk günlerde ne hissedebilirsin?
Eklenmiş şekeri belirgin şekilde azaltan bazı kişiler ilk günlerde baş ağrısı, yorgunluk, sinirlilik ve daha güçlü tatlı isteği yaşadığını söylüyor. Bu konudaki çalışmalar az ve küçük, ama belirtiler genelde ilk birkaç gün içinde en güçlü oluyor ve sonra azalıyor. Kolayı ya da şekerli kahveyi de bıraktıysan kafein azalması da rol oynayabilir. Gün gün neler olabileceğini şekeri bırakınca ne olur yazısında anlattık.
Ne kadar sürer, ne zaman kolaylaşır?
Yeni bir alışkanlığın otomatikleşmesi zaman alıyor. Günlük alışkanlıklar üzerine yapılan bilinen bir çalışmada, yeni bir davranışın kendiliğinden yapılır hale gelmesi ortalama 66 gün sürdü; bu süre kişiden kişiye birkaç haftadan birkaç aya kadar değişti (Lally ve ark., 2010). O çalışma şekerle ilgili değildi, ama ders aynı: ilk hafta sonunda her şey oturmuş olmayacak, bu normal.
Arada bir tatlı yediğin gün olacak. Bu "baştan başlamak" demek değil. Bir günlük sapma, haftalardır kurduğun alışkanlığı silmez. Ertesi gün kaldığın yerden devam et.
Ne zaman doktora danışmalısın?
Diyabetin varsa ya da kan şekerini etkileyen ilaç kullanıyorsan, hamileysen veya emziriyorsan beslenmende büyük bir değişiklik yapmadan önce doktoruna ya da diyetisyenine danış. Tatlı isteğin aşırı susama, sık idrara çıkma, beklenmedik kilo kaybı veya baş dönmesiyle birlikte geliyorsa ya da yemekle ilgili yoğun suçluluk ve kontrol kaybı yaşıyorsan bir uzmana görün.
Kısaca
- Bırakılacak olan eklenmiş şeker; meyve ve sütün doğal şekeri değil.
- Önce kaynakları bul, sonra içeceklerden başla, ardından öğünlerini düzenle, en son kriz anlarını planla.
- İlk günler en zorudur; alışkanlıkların oturması birkaç hafta ila birkaç ay sürebilir.
- Bir tatlı yemek planı bozmaz. Mükemmel değil, sürdürülebilir olmak önemli.
Pipgrove, eklenmiş şekeri azaltmana yardım eden sakin bir iPhone koçu. Tatlı krizi için bir SOS düğmesi ve şekersiz geçen her günle büyüyen bir bahçe var. Uygulama şimdilik İngilizce.
Kısa cevaplar
Şeker tamamen bırakılır mı?
Bırakılması önerilen şey eklenmiş şeker: çaya atılan şeker, şekerli içecekler, hazır tatlılar ve atıştırmalıklar. Meyvenin, sütün kendi doğal şekerini bırakmana gerek yok. Arada bir sevdiğin bir tatlıyı yemek de planı bozmaz.
Şekeri bir anda mı bırakmak daha iyi, yavaş yavaş mı?
İkisi de işe yarayabilir. Bir anda bırakmak ilk günleri daha zor ama kısa yapar, yavaş yavaş azaltmak ise daha hafif ama biraz daha uzun sürer. Sürdürebileceğin yolu seç.
Şekeri bırakmak ne kadar sürer?
İlk birkaç gün genelde en zorudur. Pek çok kişi bir iki hafta içinde tatlı isteğinin azaldığını fark eder. Damak zevkinin ve alışkanlıkların değişmesi ise birkaç ay sürebilir.
Şekeri bırakınca tatlı isteği tamamen geçer mi?
Büyük ihtimalle tamamen geçmez, geçmesi de gerekmez. Amaç isteğin daha seyrek ve daha zayıf gelmesi, tatlıyı alışkanlıkla değil seçerek yemen.
Okumaya devam et
- Şekerin zararları: fazla eklenmiş şeker vücutta neye yol açabilir?
- Yemekten sonra tatlı isteği: neden olur, nasıl azalır?
- Şeker detoksu nasıl yapılır? 7 günlük sade plan (kontrol listesiyle)
- Şekersiz beslenme nasıl olur? Başlangıç rehberi ve örnek bir gün
- Günlük şeker ihtiyacı: günde kaç gram şeker fazla? (Hesaplayıcı)
- Şekeri bırakınca ne olur? Gün gün neler hissedebilirsin