Şekerin zararları: fazla eklenmiş şeker vücutta neye yol açabilir?
Şekerin zararları neler, hangi şeker sayılır, hangisi sayılmaz? Araştırmaların fazla eklenmiş şeker hakkında söyledikleri, korkutmadan ve abartmadan, pratik önerilerle.
"Şeker zehirdir" diyen de var, "biraz şekerden bir şey olmaz" diyen de. Gerçek bu ikisinin arasında bir yerde. Şeker tek başına bir düşman değil, ama günümüzde pek çok kişi farkında olmadan çok fazla eklenmiş şeker tüketiyor ve araştırmalar bunun bazı etkilerini oldukça net gösteriyor.
Bu yazıda şekerin zararları denince neyin kastedildiğine, hangi şekerin sayıldığına ve gündelik hayatta neler yapılabileceğine sakin bir gözle bakıyoruz.
Önce bir ayrım: hangi şeker?
Şekerin zararları konuşulurken genelde serbest şeker ya da eklenmiş şeker kastedilir. Dünya Sağlık Örgütü'ne (DSÖ) göre:
- Sayılanlar: çaya, kahveye, yemeğe eklenen şeker; hazır gıdalardaki şeker (gazlı içecek, bisküvi, hazır tatlı, meyveli yoğurt); bal, pekmez, şuruplar ve meyve suyundaki şeker (ev yapımı taze sıkma dahil).
- Sayılmayanlar: bütün meyvedeki, sebzedeki ve sütteki doğal şeker.
Yani bir elma yemekle bir bardak meyve suyu içmek aynı şey değil. Elma lif ve suyla gelir, yavaş yenir. Meyve suyunda birkaç meyvenin şekeri birkaç yudumda alınır.
Araştırmalar fazla şeker hakkında ne diyor?
1. Diş çürüğü
Kanıtı en güçlü olan etki budur. Ağızdaki bakteriler şekeri kullanarak asit üretir ve bu asit diş minesini aşındırır. DSÖ'nün şeker önerisi büyük ölçüde diş çürüğü ve vücut ağırlığı üzerine yapılan araştırmalara dayanıyor (DSÖ, 2015). Şekerin miktarı kadar ne sıklıkla yendiği de önemlidir: gün boyu yudum yudum şekerli içecek dişler için özellikle zorludur.
2. Kilo artışı
Şeker kendi başına "şişmanlatan" sihirli bir madde değil. Ama şekerli yiyecek ve içecekler çok kalori verip az doyurur. DSÖ için hazırlanan geniş bir derlemede, şeker alımı arttığında vücut ağırlığının da arttığı, azaldığında ise hafifçe azaldığı görüldü. Bu etki büyük ölçüde toplam kalori değişikliğinden kaynaklanıyordu (Te Morenga ve ark., BMJ, 2013).
3. Şekerli içecekler ve tip 2 diyabet riski
Şekerli gazlı içecekler, hazır meyve suları ve tatlandırılmış çaylar ayrıca dikkat çekiyor. Gözlemsel çalışmaları bir araya getiren bir analizde, bu içecekleri her gün düzenli tüketenlerde tip 2 diyabet riskinin daha yüksek olduğu bulundu (Malik ve ark., Diabetes Care, 2010). Bu tür çalışmalar kesin bir neden-sonuç ilişkisi kanıtlamaz, ama sıvı şekerin az doyurması ve kolayca çok miktarda içilmesi bu bağlantıyı mantıklı kılıyor.
4. Kalp sağlığı
Amerikan Kalp Derneği (AHA), kalp sağlığı için eklenmiş şekerin sınırlanmasını öneriyor: kadınların çoğu için günde yaklaşık 25 gram (6 çay kaşığı), erkeklerin çoğu için yaklaşık 36 gram (9 çay kaşığı) (AHA). Bu öneri, fazla eklenmiş şekerin kilo, kan yağları ve tansiyon gibi kalp sağlığını etkileyen etkenlerle ilişkili olmasına dayanıyor.
5. Enerji dalgalanmaları ve tatlı krizleri
Pek çok kişi çok şekerli bir atıştırmalıktan kısa süre sonra yorgunluk, odaklanma güçlüğü ve yeniden tatlı isteği yaşadığını anlatır. Bu kişiden kişiye değişir ve her zaman bir hastalık işareti değildir. Ama tatlıyla başlayan bir günün daha çok tatlı isteğiyle devam ettiğini fark edenler az değil. Bu döngüyü anlamak için tatlı krizi rehberine göz atabilirsin.
Peki şeker gerçekten "zehir" mi?
Hayır. Bu tür abartılı ifadeler çoğu zaman suçluluk ve yasak-kaçamak döngüsünü besler. Bayramda bir parça baklava, doğum gününde bir dilim pasta sağlığını bir gecede bozmaz. Asıl önemli olan günlük ortalama: her gün birkaç şekerli çay, bir kutu gazlı içecek, bisküvi ve paketli tatlı birleşince toplam hızla yükselir.
Günde ne kadar şeker fazla?
DSÖ serbest şekerin günlük enerjinin yüzde 10'unun altında, mümkünse yüzde 5'in altında kalmasını öneriyor. Günde yaklaşık 2.000 kalori alan bir yetişkin için bu, 50 gramdan az, ideali 25 gram civarı demek. Bir kutu kola (330 ml) tek başına yaklaşık 35 gram şeker içerir. Kendi gününü görmek için aşağıdaki hesaplayıcıyı dene:
Ayrıntılı bilgi için günlük şeker ihtiyacı yazısına bakabilirsin.
Şekeri azaltmak için 6 basit adım
- Önce içecekler. Gazlı içecek ve hazır meyve suyunu azaltmak, eklenmiş şekeri düşürmenin en hızlı yoludur. Yerine sade maden suyu, limonlu su ya da şekersiz çay.
- Çaydaki şekeri yavaş yavaş azalt. Her hafta yarım küp. Damak birkaç haftada alışır.
- Etiketi oku. İçindekiler listesinde şeker, glikoz şurubu, fruktoz şurubu, dekstroz, bal ve pekmez gibi adlar baştaysa ürün şekerlidir.
- Meyveli yoğurt yerine sade yoğurt al, üstüne meyve ve tarçın ekle.
- Tatlıyı planla. Gün boyu atıştırmak yerine istediğin bir tatlıyı küçük bir porsiyon olarak, oturarak ve keyifle ye.
- Ortamı değiştir. Tatlıları gözden uzak, meyveyi göz önünde tut.
Şekeri azaltmaya başladığında ilk günler biraz zor geçebilir. Neler hissedebileceğini şekeri bırakınca ne olur yazısında anlattık. Adım adım bir başlangıç için şekersiz beslenme rehberi de işine yarayabilir.
Doktora ne zaman danışmalı?
Diyabetin, gebelik diyabetin ya da insülin direncin varsa; çok susama, sık idrara çıkma, açıklanamayan kilo kaybı veya sürekli yorgunluk fark ediyorsan; yemekten birkaç saat sonra titreme, terleme ya da baş dönmesi yaşıyorsan bir doktora danış. Yeme davranışın kontrolden çıkmış gibi hissettiriyorsa bir doktor ya da diyetisyenden destek almak iyi gelir. Bu yazı genel bilgi içindir, tıbbi tavsiye yerine geçmez.
Kısaca
- Şekerin zararları denince asıl konu eklenmiş ve serbest şekerdir; bütün meyvedeki ve sütteki doğal şeker sayılmaz.
- Kanıtı en güçlü etkiler diş çürüğü ve fazla kalori yoluyla kilo artışıdır; şekerli içecekler ayrıca tip 2 diyabet riskiyle ilişkilendiriliyor.
- DSÖ'ye göre 2.000 kalorilik bir günde serbest şeker 50 gramın altında, ideali 25 gram civarında olmalı.
- Amaç yasak değil denge: önce içecekleri azalt, tatlıyı planla, suçluluk duyma.
Pipgrove, eklenmiş şekeri azaltmana yardım eden sakin bir iPhone koçu. Tatlı krizleri için bir SOS düğmesi ve her gün büyüyen bir bahçesi var. Uygulama şimdilik İngilizce.
Kısa cevaplar
Şekerin en bilinen zararı nedir?
Kanıtı en güçlü olan etkiler diş çürüğü ve fazla kalori yoluyla kilo artışıdır. Dünya Sağlık Örgütü'nün serbest şeker önerisi büyük ölçüde bu iki konudaki araştırmalara dayanır.
Meyvedeki şeker de zararlı mı?
Bütün meyvedeki doğal şeker DSÖ'nün sınırına sayılmaz, çünkü lif ve suyla birlikte gelir. Meyve suyu, bal, pekmez ve eklenen şeker ise sayılır.
Günde ne kadar şeker zararsız kabul edilir?
DSÖ serbest şekerin günlük enerjinin yüzde 10'unun altında, mümkünse yüzde 5'in altında kalmasını öneriyor. 2.000 kalorilik bir gün için bu yaklaşık 50 gram, ideali 25 gram demek.
Şekeri tamamen bırakmak gerekir mi?
Genelde gerekmez. Amaç sıfır şeker değil, eklenmiş şekeri makul bir seviyeye indirmektir. Küçük, planlı bir tatlı dengeli bir beslenmenin içinde yer alabilir.
Okumaya devam et
- Şeker nasıl bırakılır? Kendini zorlamadan 4 aşamada şekeri azaltmak
- Yemekten sonra tatlı isteği: neden olur, nasıl azalır?
- Şeker detoksu nasıl yapılır? 7 günlük sade plan (kontrol listesiyle)
- Şekersiz beslenme nasıl olur? Başlangıç rehberi ve örnek bir gün
- Günlük şeker ihtiyacı: günde kaç gram şeker fazla? (Hesaplayıcı)
- Şekeri bırakınca ne olur? Gün gün neler hissedebilirsin